Beton br.212
Četvrtak 17. oktobar 2019.
Piše: Zoran Naskovski

Protiv Fašizma / Timeless Political Cartoons

Politička karikatura ima dugu istoriju, ali se posebno razvijala u periodima zaoštravanja klasnih suprotnosti i u vremenima revolucionarnih pokreta. Nastanak i razvoj grafike i štampe omogućio je da politička karikatura bude usmerena ka masovnoj cirkulaciji i namenjena širokoj javnosti kroz specifičan oblik subverzivnog javnog delovanja. Tokom istorije ona se menjala i vremenom je u pojedinim sredinama uspela da se izbori da postane deo zvanične kulture, dok je u nekim drugim sredinama ostala i dalje predmet progona, cenzure i represije.

 

Jugoslovenski karikaturista Petar Križanić /1890-1962./ smatra se utemeljivačem savremene političke karikature na ovdašnjim prostorima. Rođen je u Glini, u Hrvatskoj u kojoj je kao student radio u zagrebačkom satiričnom magazinu, opozicionim Koprivama, gde je i promenio ime u pseudonim Pjer. Rođen u mešovitom braku, često cenzurisan i napadan od strane kako hrvatskih tako i srpskih vladajućih stranaka, uspevao je da na razne načine svoju karikaturu plasira sa vrlo jasnim kritičkim stavom. Većinu svojih karikatura je objavio u beogradskom dnevnom listu Politika, od 1923. pa do početka rata na prostoru Jugoslavije / bombardovanja Beograda 6. aprila 1941. godine kada je i Politika prestala da izlazi.

 

Nakon pojave fašizma i nacizma i njihove sve očiglednije ekspanzije i agresije, angažovanje Pjera Križanića se usmerava uglavnom na ovaj problem. On otvoreno ustaje i progovara protiv fašizma, ukazujući na njegov negativan uticaj kako na međunarodnoj, tako i na jugoslovenskoj političkoj sceni. Karikatura Rat i mir /Politika, 1927./ koja je kritikovala italijanski fašizam, preneta i objavljena u stranoj štapi, dospela je (i) do Musolinija, koji ju je demonstrativno pokazao jugoslovenskom ambasadoru prilikom njihovog susreta i iznošenja diplomatskih fraza o prijateljstvu dve zemlje. Sa druge strane, na pokušaj otvorenog propagiranja fašizma u Kraljevini Jugoslaviji, agitacijom za osnivanje gvozdene garde pod parolom "Jugoslavijo, probudi se!" Pjer je odmah odgovorio karikaturom Novi budilnik (Politika, 1932.) koja je izazvala takve reakcije da je kampanja morala da bude obustavljena.

 

Zbog svog otvorenog antifašističkog stava, Pjer Križanić je na početku rata bio proganjan, menjao je više puta mesta prebivališta, skrivao se pod lažnim imenom, dok na kraju nije prešao na oslobođenu teritoriju i stupio u narodnooslobodilački pokret. Nakon oslobođenja, Pjer Križanić objavljuje mapu karikatura/knjigu Protiv fašizma 1927-1947, (Savez udruženja novinara FNRJ, 1948.), koju čini izbor karikatura koje su objavljivane uglavnom u dnevnom listu Politika i koje hronološki prate razvoj i uticaj fašizma sve do raspleta u Drugom svetskom ratu. On je pratio ne samo razvoj nemačkog i italijanskog fašizma, nego i sve pojave fašizma u drugim zemljama, kao što su Bugarska, Grčka, Mađarska, sa posebnim osvrtom na Španiju sa pojavom Franka. Pored kritike fašističke i nacističke ideologije, njihovih političkih vođa sa šizofrenim i zapaljivim retorikama kritikovao je i pasivnost demokratskog sveta i njihovu zainteresovanost samo za sopstvene interese, kao i sve oblike fašizma u jugoslovenskom društvu. Mnoge od ovih karikatura deluju i danas relevantno i aktuelno.

 

Sa druge strane, radikalni američki konceptualni umetnik Ed Rajnhart (Ed Reinhardt), poznat po ultimativnim crnim black-on-black monohromnim slikama (timeless paintings), svoje kritičke tekstove i karikature objavljivao je tokom 30-tih i 40-tih godina, u periodu pre, za vreme i nakon Drugog svetskog rata u progresivnim, levo orijentisanim dnevnim novinama, pamfletima i magazinima, kao što su između ostalih New Masses i PM. Pored čuvenih "How to Look" edukativnih i kritičkih serija crteža o modernoj umetnosti, u kojima je ponudio verovatno najbolju institucionalnu kritiku do danas, objavljivao je i karikature koje su se bavile socijalnim temama, radničkim pravima, rasnim pitanjima, kao i onim koje su se direktno odnosile na fašizam. Iako ovi tekstovi i crteži/karikature predstavljaju još uvek nedovoljno ispisanu istoriju američke umetnosti, oni na jedinstven način izdvajaju Eda Rajnharta, jer se u njima na inteligentniji i kompleksniji način govori i o načinu gledanja /Looking isn't as simple as it looks/. Ovo bi danas moglo da bude od izuzetne važnosti, jer se reč fašizam vrlo često i olako koristi, najčešće za diskreditovanje političkih i ideoloških protivnika, dok istovremeno savremene verzije fašizma nije uvek lako prepoznati, jer one ne prate doslovno oblike kakve poznajemo iz istorije, a bave se negiranjem istina, lažnim tradicijama, izmišljenim istorijama i brisanjem nezgodnih činjenica iz prošlosti.

 

Pošto je Jozef Gebels, prvi čovek i ministar nacističke propagande jednom prilikom izjavio da je ono čime se on bavi više umetnost nego politika, onda bi i umetnost trebalo da ima odgovornost da na taj izazov stvaranja mitske stvarnosti odgovori, i to politički - upravo kroz humor, ironiju i satiru.


*Autor i uredništvo se zahvaljuju Jeleni Jocić, unuci Pjera Križanića, i Dubravki Gnječ na ustupljenom originalnom materijalu i arhivima.
fotografije: Vladimir Popović

 

1_Pjer_1 Pjer Križanić, Rat, Protiv fašizma 1927-1947, 1948, Savez udruženja novinara FNRJ

 

2_Pjer_2 Pjer Križanić, Bez naziva, nedatirano, 1927-1947, vl. Jelena Jocić

 

3_Pjer_3 manja Pjer Križanić, Crtež/skica za karikaturu Novi budilnik, 10. jul, 1932, Politika,
vl. Dubravka Gnječ

 

4_Pjer_4 Pjer Križanić, Bez naziva, nedatirano, 1927-1947, vl. Jelena Jocić

 

5_Pjer_5 Pjer Križanić, Skica za karikaturu Oslobođenje, prvu karikaturu objavljenu nakon rata, 28. oktobar, 1944, Politika, vl. Jelena Jocić

 

6_z_naskovski_zvezda Zoran Naskovski, Zvezda, pečat, 2019.

 

7_Ad_Reinhardt_Screen Shot Ed Rajnhart, New Deal, New Masses, 5. jul, 1938, screenshot

 

8_Ad_Reinhardt_Screen Shot Ed Rajnhart, Bez naziva, 1943-1947, screenshot

 

Style: "AR_Crozier" Ed Rajnhart, Bez naziva, PM, 23. april, 1943, screenshot

Štrafta arhiva

2019.

2018.

2017.

2016.

2015.

2014.

2013.

2012.

2011.

2010.

2009.

2008.

2007.

2006.