Čovjekov dom je jezik. U svakodnevnom životu je to saznanje – ukoliko uopće postoji – obično potisnuto u dubine svijesti. Hans Georg Gadamer (Istina i metoda) piše da se svijet temelji na jeziku i da je u jeziku predstavljen: „Za čovjeka je svijet kao svijet prisutan , dok ni za jedno drugo živo biće na svijetu taj svijet nema postojanje. A to postojanje svijeta je jezički ustrojeno.“ Onako kako je ovdje uspostavljen odnos između Svijeta i Jezika, isto se tako može o tome govoriti na razini pojedinačnih jezika u odnosu na sve što se može podvesti pod sadržaj toga jezika. Hans Georg Gadamer, također, navodi Humboltov stav o tome da su jezici zapravo pogledi na svijet, i da svaki čovjek rođenjem urasta u jezik, a samim time biva uvođen u jedan određeni odnos i u jedno određeno držanje prema svijetu. Iz takvoga stava se mogu izvesti mnogi važni zaključci – navedeno nam kazuje da suštinski čovjekov dom ne može biti institucionaliziran kroz države ili neke druge društvene forme, budući da je jezik po svojoj prirodi uvijek prevazilazi granice uspostavljene političkim, religijskim, ekonomskim centrima moći. Urastajući u određeni jezik svaki čovjek urasta u mnogo širi i raznovrsniji kulturološki spektar od onog koji oblikuju centri moći u nekom društvu. Navedeno nam kazuje da je uobičajeno shvatanje domovine isto tako jezički oblikovano, na način da je taj jezički oblik prilagođen interesima centara moći, odnosno da su sve bitne kategorije, koje grade spomenutu koncepciju domovine, ideologizirane, tj. falsificirane. Proizvod toga je pogrešna identifikacija, odnosno pogrešno shvatanje identiteta. Jezik je po sebi prepun lomova i pukotina, pa tako svako ko urasta u jezik, svoj identitet zasniva na pukotinama odnosno granicama, dok ideološka predstava svega toga baš to negira, insistirajući na homogenosti ili cjelovitosti jednoga vida identiteta. Na osnovu svega ovoga se može zaključiti da je svaki jezik bogat u onolikoj mjeri u kolikoj posjeduje raznolikost jezički oformljenih pogleda na svijet. Ta raznolikost je uvjetovana i komunikacijom između jezika, odnosno prevođenjem. (Kako kaže A. S. Puškin – prevodioci su poštanski konji prosvjete). Ako smo svjesni u kolikoj mjeri su različiti jezici prožeti i u kolikoj mjeri posjeduju različite poglede na svijet, onda smo svjesni i toga da je identitet svakog čovjeka u svojoj biti zasnovan na jednakim principima. Stav da svaki pojedinac urasta u jezik u izvjesnom smislu korespondira sa onim što je ustvrdio filozof Gabriel Marcel (Čovjek u pitanju): “U mjeri u kojoj uči govoriti u pozitivnim uslovima, dijete učestvuje u nekoj vrsti ponovnog stvaranja svijeta.” Nema nikakve sumnje da roditelji odgajajući djecu u njima obnavljaju i vlastiti svijet. Međutim, ne može se kazati da se to učenje u doslovnom smislu ostvaruje na nasilan način – o tome je pisao i Noam Chomsky u knjizi Gramatika i um. Chomsky se bavio problematikom samoga procesa učenja jezika, na osnovu kojih je donosio zaključke koji se tiču prirode jezika. Noam Chomsky smatra da se jezik ne prenosi na nasilan način (ili, ako se može reći, vještački način), nego u prirodi novorođenog djeteta postoji urođena sposobnost za spomenuto urastanje u jezik. Samim time se učenje jezika realizira kao prirodno razvijanje jezičkih oblika, a ne kao mehaničko utjerivanje u jezik. Sve je to povezano i sa Gadamerovom tvdnjom da jezik ne posjeduje samostalno postojanje, kao što ni čovjek ne može u pravom smislu postojati izvan jezika (što je također Gadamerov stav). Gadamer u Istini i metodi piše: “Tako se u cjelini potvrđuje ono što što smo gore utvrdili: u jeziku se predstavlja sam svijet. Jezičko iskustvo svijeta je apsolutno. Ono prevazilazi sve relativitete postojanja bitka, zato što obuhvaća sav bitak, po sebi, u kakvim se god odnosima (relativitetima) svagda ovaj pokazivao. Jezičnost našeg iskustva svijeta prethodi svemu što se spozna kao bivstvujuće i što se kao takvo oslovi. Stoga osnovni odnos između jezika i svijeta ne znači da svijet postaje predmet jezika. Štaviše, svjetski horizont jezika uvijek obuhvata predmet spoznaje i iskaza. Jezičnost čovjekovog iskustva svijeta u sebe ne uključuje opredmećenje svijeta.” Šta bi onda bila zajednička osobina jezika, ljudskog iskustva i književnosti? Ta zajednička osobina je promjena oblika. Jezik se, kao i život ljudi, urušava i obnavlja. Ludwig Wittgenstein je jezik usporedio sa gradovima (u smislu da u gradovima stalno teče istovremeni proces propadanja i obnavljanja). Zanimljiv je i zapis o jeziku, sadržan u Karahasanovom romanu Šahrijarov prsten: “Prošlost je kao jezik, nepomična i sveobuhvatna, a sadašnjost i ova stvarnost su kao govor. Sadašnjost uzima, poput govora u odnosu prema jeziku, dijelove prošlosti koje spaja po svojoj volji i prema prirodi onoga što želi postići. U sadašnjosti je moguće samo ono što je već bilo u prošlosti, kao što je u govoru moguće samo ono što je u jeziku.” Ovo umjetničko poređenje nastalo je na razlici između jezika i govora, koju je uspostavio Ferdinand de Saussure. O toj je razlici pisao i Gadamer: “Tome, nasuprot, međutim, treba naglasiti da jezik tek u razgovoru, dakle, u sprovođenju sporazumijevanja, ima svoj pravi bitak.” (Gadamer isto tako smatra da jezik nipošto nije puko sredstvo za sporazumijevanje.) Sve nam to govori da je jezik u kojemu živimo organizam, te da su sva trenutna i specifična obilježja vremena i okolnosti u kojima živimo prisutna u jeziku. Samim time je jezik, prvi i glavni okvir, na razini kojeg se mnogo dublje mogu posmatrati brojna pitanja koja se tiču stvarnosti u kojoj živimo, a zatim i neka fundamentalna pitanja književnosti kao odraza te stvarnosti. Na kraju ovog poglavlja treba naglasiti da je jezik dom u kojem živimo, te da su i ljudsko iskustvo i književnost zasnovani na jeziku.  Kada je riječ o odnosu života i književnosti nikada ne treba smetnuti s uma jezičku razinu toga odnosa. Sva ova pitanja, također, posjeduju svoju tamnu stranu, odnosno, ljudsko nas iskustvo katkad prisiljava na pesimizam kada je u pitanju društvena djelotvornost jezika i književnosti. O tome je na sličan način pisao Roland Barthes (Književnost, mitologija, semiologija): ˝Najzad, Malarme je krunisao ovu izgradnju Književnosti-Objekta posljednjim činom svih objektivizacija, ubistvom: poznato je da je sav Malarmeov napor bio usmjeren na uništenje jezika, pri čemu je Književnost bila shvaćena samo kao neka vrsta njegovog leša.˝

Bora Ćosić je u jednom intervjuu kazao kako je život u stvari najveća književna forma. Ako se o toj tvrdnji bolje razmisli, barem na dva opća načina se može utvditi njena istinitost: prvi bi bio odnos života prema književnosti, a drugi, odnos književnosti prema životu (ali ne treba smetnuti s uma da između tog dvoga postoji organsko jedinstvo). Književni oblici su oformljeni dijelovi nekog od načina na koji se čovjekov život ostvaruje. Ukoliko je navedeno tačno, onda se dolazi do zaključka da je čovjekov život najveća književna forma – samo na način da nikada nije moguće staviti znak jednakosti između života i književnosti. U povijesti književnosti postoje primjeri pokušaja romansiranja čitavog ljudskog života. To bi bilo postignuto okupljanjem sjećanja i njihovim konzerviranjem kroz književnost, čime bi bio omogućen prelazak onoga što je esencija života u svijesti drugih ljudi. Sve to ne govori da bi time bila postignuta jednakost između književnosti i života nego da je riječ o pokušaju zamjene, čime se književnost nameće kao nešto što je životnije od samoga života. Riječ je samo o jednom od mnogih načina na koje se ostvaruje spomenuta težnja književnosti u odnosu na život. O tome je pisao i Peter Brook (Otvorena vrata): „ U pozorište idemo da bismo u njemu našli život, ali ako između života u pozorištu i onoga izvan njega nema razlike, onda pozorište nema smisla.“ U svakom slučaju je barem neosporna činjenica da je književnost oformljeno ljudsko iskustvo. Međutim, to je nepotpuno objašnjenje, jer često se zaboravlja da bi to spomenuto uobličeno ljudsko iskustvo trebalo posjedovati jednu vrlo važnu osobinu. Platon smatra da se djeca trebaju obrazovati, tj. oblikovati pričama i muzikom. U našem vremenu je sržna svrha književnosti prenesena u veliki broj drugih medija, a čak se može kazati da su npr. animirani filmovi ili video igre sada neuporedivo moćniji mediji nego dječija književnost. To samo po sebi nije negativno, jer je esencija dječije književnosti prisutna u crtićima i video igrama. Međutim, negativne su pojačane zloupotrebe, ideološki i kapitalistički motivirane.  (Max Horkheimer je u knjizi Pomračenje uma pisao o utjecaju kapitalizma na umjetnost: „Ono pretvara umjetnička djela u kulturne artikle, a njihovu potrošnju u niz slučajnih emocija koje su rastavljene od naših stvarnih namjera i htijenja. Umjetnost se odvojila od istine kao i politika i religija.“) Zbog tržišnih uvjeta je književnost gotovo potpuno izgubila onu svoju primarnu, iskonsku svrhu – tj. književnost se danas masovno plastificira. Dovoljno je samo otići na neki sajam knjige i preći pogledom preko šarenila plastificiranih korica i bombastičnih naslova.  Vrijednu književnost je usisala plastika u umjetnosti. Spomenuto plastificiranje poništava bit književnosti čime nastaje ljuštura koja se jednostavno konzumira i ima svoju cijenu. Takva književnost ne može u suštinskom smislu korespondirati sa životom – a spomenuta korespodencija je zasnovana na sposobnisti književnosti da oblikuje duh. Prema tome, umjetnost je nešto što je imanentno samome životu, a ne nešto što je od njega odvojeno. Tako oblikovan život se jedino i može nazvati životom. Traumatično iskustvo – kao nešto što je neraskidivo povezano sa granicom – samo jedan dio odnosa između ljudskoga iskustva i književnosti.

Problematiziranje odnosa između književnosti i granice je, s jedne strane, u tolikoj mjeri bitno, a s druge strane je taj odnos toliko kompleksan i razgranat, da je raspravu o tome nužno postaviti na što konkretnije osnove. Najvažnije je ovdje pozabaviti se pitanjima odnosa književnosti prema imaginarnim granicama, to jest načinu na koji se u književnome tekstu vrši pozicioniranje prema bitnim kolektivno-društvenim kategorijama. Kao što postoji neraskidiva veza između književnosti i granice, tako se i traumatično iskustvo nameće kao logičan nastavak toga odnosa. Traumatično iskustvo je jedno od centralnih književnih tema, kao što je upravo traumatično iskustvo temelj za konstrukciju imaginarnih granica. Umjetnost oblikovanjem traumatičnog iskustva prevazilazi granice i naposlijetku razbija traumu, dok ideologije instumentaliziraju traumatično iskustvo, uspostavljaju fiksirano stanje kroz stalno obnavljanje traumatičnoga stanja. Samim time se postojanje ideologije zasniva na egzistenciji s ove ili one strane imaginarne granice, dok je književnost, kao i ljudski život, zasnovana na pukotini, a to je jedan od važnijih razloga radi kojeg su književnost i ideologija suprotstavljene. Suprotstavljene su i radi odnosa između kolektivnog i individualnog iskustva i to na način da je književnost jedina prava protuteža historiografiji, na osnovu koje se grade dominantne hijerarhije vrijednosti u društvu. Ako znamo da je temeljno historiografsko načelo u bosanskohercegovačkoj stvarnosti ništa drugo nego falsificiranje, tek tada postaje jasan potencijalni društveni značaj književnosti (one koja sada gotovo i ne postoji, jer biva sistemski gušena od strane vladajućih centara moći). Sve navedeno nam govori da književnost oblikujući traumatično iskustvo naposlijetku razbija

traumu, time što je otvara, to jest time što omogućava da se pojedinačni glas čuje u prostoru koji bi ideološki zauvijek trebao da bude prostor Drugog.

Platonovu alegoriju o pećini (zapisanu u sedmoj knjizi njegove Države) sada ne treba shvatati u metafizičkim kategorijama, na kojima je izvorno zasnovana, već je primijeniti na konkretnu realnost. U Platonovoj pećini ljudi čitav svoj život provode u okovima, na način da ne mogu vidjeti sunčevu svjetlost izvan pećine, već jedino sjenke koje nastaju od vatre u toj pećini – pa time ti zatvorenici ne gledaju realne stvari nego samo njihov odraz. To će reći da zatvorenici (koji u prenesenom smislu predstavljaju većinu ljudi) svoj život provode bez svijesti da se nalaze u tamnici. U zajednicama nastalim raspadom bivše Jugoslavije čak u doslovnome smislu vlada jedno takvo stanje. Glavno načelo na kojemu se zasniva društveni život jeste robovanje sjenkama, iluzijama ili izobličenim refleksijama realnih stvari. Uzgred kazano, na samome početku Kovačevog romana „Grad u zrcalu“ postoji jedna situacija koja slikovito govori o načinu na koji se uobičajeno oblikuje svijest ljudi  na ovim prostorima. U pitanju je gaj (tj. šuma), koja je pripadala djedu glavnoga lika (taj gaj se treba tumačiti i kao simbolički topos). U tome Kovačevom romanu se pripovijeda da je svako od članova porodice imao čudnovata iskustva sa gajem (tamo se pojavljuju zle sile, vještice, demoni i sl.). Riječ je o tome da je spomenuti gaj jedan mikro-prostor, u kojega članovi porodice projektuju vlastite strahove, da bi se to na kraju preobrazilo u jedan oblik porodične mitologije. Najzanimljivije u svemu tome jeste to što je uveden običaj da se djeca „odgajaju“ tako što će biti “izloženi” gaju, to jest suočeni sa iluzijama projektovanim u jednu običnu šumu. Tako se u romanu pripovijeda o situaciji kada je glavni lik kao dijete bio izložen velikim strahovima (u romanu se navodi da je zadobio traume), radi tih naopakih porodičnih običaja. Navedeni topos (tj. gaj kao simbolički topos) zaslužuje mnogo više pažnje, u smislu analize, a čak bi se moglo ustvrditi da može predstavljati uopćeno način na koji se na ovim prostorima odgajaju djeca. A odgajaju se aktiviranjem strahova. Svi navedeni primjeri odražavaju malograđansku svijest, koja je prethodno definirana u citatu iz knjige Književnost, mitologija, semiologija, Rolanda Barthesa: ˝Malograđanin je čovek nemoćan da zamisli Drugog. Ako se drugi čovek pojavi pred njegovim očima, malograđanin odbija da ga vidi, prelazi preko njega i poriče ga, ili ga pak pretvara u samoga sebe.˝ Ako se razmisli o ustroju javnog prostora u odnosu na navedeni stav Rolanda Barthesa, doći će se do toga da je taj ustroj zasnovan na “odbijanju da se vidi Drugi”, na “prelaženju preko njega i poricanju” ili pak “pretvaranju u samoga sebe”. Slušanje ili težnja da se razumije pozicija drugog nije uobičajena. Prostor koji pripada drugome se ne upoznaje, već se koristi za projektovanje strahova – epski i romantičarski kodovi su temeljna karakteristika javnoga govora. Sasvim je jasno da svaki čovjek nalazi svoje priče. Narodne priče su oduvijek funkcionisale na sličnim principima, a preko takvih priča za narod se akumulira moć, odnosno kapital. Šta se događa kad ne postoje oblici mišljenja koji nadilaze priče u kojima je mračno i zlo sve što je s onu stranu imaginarne granice? Događa se život u iluzijama, izmišljenim pričama koje se nude kao zamjena za konkretne, materijalne nedostatke (tj. takvim se pričama pumpaju patrijarhalne, etnonacionalističke ili druge vrijednosti, odnosno tim pričama se opravdava ekonomsko jačanje jednog povlaštenog društvenog sloja).

Putovanje kao čitanje i čitanje kao putovanje su formulacije koje pripadaju francuskom piscu Mišel Bitoru. Ako je riječ o podijeljenim zemljama ili podijeljenim gradovima (to jest, onima koji u sebi posjeduju paralelne stvarnosti), onda je jedini način za upoznavanje putovanje, u širem smislu riječi. Ako su u nekom gradu fiksirane pozicije, omeđene imaginarnim granicama, onda je svoj identitet potrebno graditi putovanjem, s obje strane imaginarne granice. Ako su spomenute paralelne stvarnosti toliko suprotstavljene, onda je nomadski identitet način da se takvo stanje prevazilazi, jer, u suprotnom, ne bi bilo načina da se prevaziđu uske, etnonacionalističke vizure, zasnovane na instrumentalizaciji traumatičnog iskustva. U Bosni i Hercegovini je uvijek, prelaženjem iz jedne stvarnosti u drugu, potrebno mijenjati tačku gledišta – to je uspostavljeno društvenim maskama o kojima je već bilo govora. Prije nekog vremena je pažnju javnosti okupirao iznenadni dolazak holivudskog bračnog para Angeline Jolie i Brad Pitta. Taj događaj zaslučije nekoliko analitičkih zapažanja. Motiv dolaska slavnih glumaca jeste humanitarne prirode, posjeta izbjegličkom kampu u Istočnoj Bosni. Dakle, čitava je priča u tome kako se pravi posao od traumatičnog iskustva. Angelina Jolie i Brad Bitt su ispunili neki svoj interes, humanitarne organizacije, također, bosanski novinari koji su uspjeli snimiti glumački par su, također, učinili napredak u svojoj karijeri, a čak je i žena u izbjegličkom kampu, dakle, ratna žrtva, bila vrlo sretna, jer su joj u posjetu došli slavni glumci (dakle, nije bila sretna zbog pomoći, već baš zbog toga što su to slavni glumci, a njena funkcija žrtve je i nastala kao posljedica mehanizama na kojima se zasniva nečija slava). Društvene maske uspostavljene ratom nisu okamenjene, nego se one vremenom mijenjaju, prema logici na kojoj su nastale – ali one fundamentalne stvari uvijek ostaju iste. Ako za primjer podijeljenog grada uzmemo Mostar, onda se tu sasvim lijepo može objasniti na koji način pozicioniranje prema ratnim pričama gradi društveni život toga grada. Kada god neko nešto govori, manje treba voditi računa o tome šta govori, a više ko finansijski stoji iza toga. Ukoliko neko hoće da se bavi javnim poslovima, taj se može uključiti jedino kroz pozicioniranje prema onome što u temelju konstituira društveno stanje, pa time i može imati sredstava za život. U gradu Mostaru dominiraju etnonacionalističke strukture, one kojima je u interesu da betoniraju ratom uspostavljene granice – kao da su te stvarnosti i uspostavljene, pa život teže po poznatim tračnicama. Međunarodne organizacije koje nastoje raditi na uspostavljanju veza su, također, u paradoksalnoj poziciji. Iz kojega je razloga to tako? Budući da se preko određenih projekata ili donacija nude finansijska sredstva za ljude koji su otvoreni za dijalog, uspostavljanje veza i tome slično, onda se određen broj ljudi u skladu s tim društveno pozicionira. Paradoksalnost njihove društvene pozicije sastoji se u svijesti da je spomenuta kultura dijaloga u širem društvenom smislu nemoguća, da je nacionalizam skup priča sa kojima se identificira većina ljudi, a da su sve te priče zasnovane na tenziji, netrpeljivosti, a ne dijalogu. (U mjeri u kojoj su uvjeti života teži,

isto toliko ljudi lakše prihvataju priče koje na direktan način kanališu tenzije i traume koje zbog takvoga života posjeduju. Terry Eagleton u knjizi Ideja kulture piše: „Postoji, napokon, još jedna veza između kulture i moći. Nijedna politička snaga ne može zadovoljavajuće preživjeti golom prisilom. Na taj bi način izgubila previše ideološke vjerodostojnosti i postala opasno krhkom u vremenima krize. Ali da bi osigurala pristajanje onih kojima vlada, mora ih poznavati na bliskiji način nego se to saznaje na osnovu dijagrama i statističkih tablica. Budući da istinski autoritet podrazumijeva unutarnje prihvaćanje zakona, on se nastoji potrvrditi na samoj ljudskoj subjektivnosti, na svekolikoj njezinoj prividnoj slobodi i privatnosti. Da bi vladala uspješno, ona mora stoga proniknuti tajne želje i odbojnosti muškaraca i žena, a ne samo saznati za koga glasuju ili kakve su im društvene težnje. Ako želi njima upravljati iznutra, mora ih moći i zamisliti iznutra.“ Putem ovoga Eagletovonog stava se može shvatiti u kolikoj je mjeri osnova entnonacionalizma duboko ukorijenjena u kolektivnu svijest ljudi, te zašto su moguće tako moćne političke manipulacije.) Prema tome, zagovaranjem kulture dijaloga, anti-nacionalizma u institucionalnom smislu ne postiže se ništa društveno značajno, osim što na osnovu pozicioniranja prema traumatičnom iskustvu dobijaju određeni finansijski prihodi – samim time, takvi ljudi su prinuđeni da preuzmu jednu paradoksalnu društvenu masku radi novca. To je zato što sistem po sebi, po prirodi ustroja, od takvog djelovanja pravi proizvod podesan sebi. Rečeno je naprijed da je rat ono na čemu su se formirale društvene maske. Potrebno je još jednom naglasiti da je uloga međunarodnih organizacija na početku imala i neku svrhu u tadašnjim okolnostima, ali da se vremenom ta pozicija istrošila do besmisla. Sve nam to govori da su  imaginarne granice – kao osovine postapokaliptične stvarnosti – u tolikoj mjeri okamenile prevaziđene priče koje se tiču nacionalnih identiteta, da je iz društvenog života isisano organsko tkivo, da su onemogućeni dijalektički odnosi unutar zajednice i u odnosu na druge zajednice, čak toliko da je sve svedeno na neki oblik društvenog teatra apsurda, na egzistenciju formi radi njih samih, a ne radi njihove svrhe. Putovanje kao čitanje (ili unutrašnji doživljaj) postapokaliptične stvarnosti jeste jedan oblik otvaranja prema nomadskome obliku identiteta, uspostavljanje bezdomne tačke gledišta, a to je istovremeno jedini način konstituiranja identiteta s obje strane imaginarnih granica. Teoretičar kulture, Stuart Hall (u tekstu „Kome treba identitet?“) piše sljedeće: “Svaki identitet na svojim marginama ima suvišak, višak nečega. Jedinstvenost, unutarnja hegemonija, koju pojam identitet tretira kao temeljnu, nije prirodan, nego konstruirani oblik zatvaranja, koji svaki identitet naziva svojim neophodnim drugim, onim koji mu nedostaje, čak i ako je ušutkan i neiskazan.” Etnonacionalističko viđenje identiteta je zasnovano na potpuno pogrešnim temeljima, na nuđenju lažne homogenosti. Sve društvene pozicije u post-apokaliptičnoj bosanskohercegovačkoj stvarnosti robuju traumatičnom iskustvu, dok je nomadsko shvatanje stvarnosti, kojemu umjetnost po svojoj prirodi pripada, jedini način za zaobilaženje ideoloških tamnica. Umjetnost jeste jedan način prevazilaženja traumatičnog iskustva kroz otvaranje. Isto tako treba kazati, na osnovu celokupnoga iskustva, povijesti onoga što je društvena pozicija umjetnosti, da umjetnost teško može postići širi društveni značaj. Objašnjeno je u kolikoj je mjeri društveni život jedan teatar, igranje povijesnih uloga, ali i da je umjetnost refleksija svega toga, na način da su baš maske ono što je najbitnije obilježje umjetnosti. Ivo Andrić je o tome pisao u knjizi “Staze, lica, predeli”: “ – Vidite, umetnik to je sumnjivo lice, maskiran čovek u sumraku, putnik s lažnim pasošem. Lice pod maskom je divno, njegov rang je mnogo viši nego što u pasošu piše, ali šta to mari? Ljudi ne vole tu neizvesnost ni tu zakukuljenost, i zato ga zovu sumnjivim i dvoličnim. A sumnja, kad se jednom rodi, ne poznaje granica. Sve i kad bi umetnik mogao nekako da objavi svetu svoju pravu ličnost i svoje pozvanje, ko bi mu verovao da je to njegova poslednja reč? I kad bi pokazao svoj pravi pasoš, ko bi verovao da nema u džepu sakriven neki treći? I kad bi skinuo masku, u želji da se iskreno nasmeje i pravo pogleda, bilo bi još i tada ljudi koji bi ga molili da bude potpuno iskren i poverljiv, i da zbaci i tu poslednju masku koja toliko liči na ljudsko lice. Umetnikova sudbina je da u životu pada iz jedne neiskrenosti u drugu i da vezuje protivrečnost za protivrečnost. I oni mirni i srećni kod kojih se to najmanje vidi i oseća, i oni se u sebi stalno kolebaju i sastavljaju bez prestanka dva kraja koja se nikada sastaviti ne daju. Kad sam živeo u Rimu, jedan moj drug, slikar, naklonjen mistici, rekao mi je jednom prilikom: Između umetnika i društva postoji, u malom, isti jaz koji postoji između Božanstva i sveta. Prvi antagonizam  samo je simbol drugog.”

Čitanje je svojevrsno putovanje. Kada pročitamo knjigu nastaje osjećaj sličan onome kada izađemo iz voza. Također je nesumnjivo da se jedan bitan način upoznavanja ostvaruje kroz čitanje. U našoj postapokaliptičnoj stvarnosti ne samo da je otežano pisanje sebe, već centri moći onemogućavaju i čitanje, tj. upoznavanje tuđeg iskustva – dakle sistemski se blokira uspostavljanje kulturnih veza. Nema nikakve sumnje da je traumatično iskustvo različito kod pisaca koji su u postapokaliptičnu stvarnost urastali u Banja Luci, Mostaru ili Sarajevu, a jedan važni način upoznavanja toga iskustva jeste upravo čitanje kao putovanje. Već je bilo govora o krizi književnosti, to jest o tome da književnosti u punom smisli riječi gotovo i nema. To se ne tiče pisaca starije i srednje generacije, koji su svoj pogled na stvarnost gradili još u bivšem režimu, niti pisaca koji se predratnog vremena dobro sjećaju. Kriza književnosti se uspostavlja u najmlađoj generaciji pisaca, to jest onih pisaca koji su neposredno urastali u postapokaliptičnu stvarnost. To je generacija pisaca kojima rat više ne bi trebao biti centralna tema, već upravo postratna ili postapokaliprična stvarnost. Takva generacija pisaca još nije uspostavljena, a razlozi su vrlo jasni. Takvi mladi pisci imaju ograničenu mogućnost upoznavanja iskustava onih koji borave s onu stranu imaginarne granice. Već je obrazlagano zašto prava književnost mora biti uspostavljena na granicama, odnosno zašto u njoj moraju progovarati različiti pogledi na stvarnost, odnosno različita iskustva. Budući da u obrazovnim i drugim sistemima odgovornim za oblikovanje svijesti ne postoje mehanizmi za spomenuto upoznavanje (čak su takvi sistemi najodgovorniji za ideološku indoktrinaciju mladih ljudi), pisci najmlađe generacije su prinuđeni da sami probijaju puteve, da upoznaju druge i grade jednu novu i zajedničku realnost kroz takvo upoznavanje. Najzanimljivije u svim tim pokušajima jeste odsustvo hijerarhija književnih vrijednosti, pisanje s malo utemeljenja na književnu tradiciju, ali i brojnost mladih pisaca – u smislu da se mnogo mladih ljudi nastoji ostvariti u nekoj književnoj formi, s manjim ili većim kontinuitetom. To će reći da književna scena najmlađe generacije pisaca još nije uspostavljena. Također je važno naglasiti da svi ti književni pokušaju nastaju izvan vladajućih centara moći u kulturi. U tome je smislu najmlađoj generaciji pisaca nametnut težak balast, jer nemaju čak ni mogućnost da uspoređuju vrijeme. Nešto stariji pisci imaju mogućnost da uspoređuju predratno, ratno i postratno vrijeme, a samim time da svoje iskustvo, pa tako i književnost koju pišu, konstituraju na granicama, vremenskim rezovima, u ovom slučaju. Već je bilo govora o tome u kolikoj su mjeri obesmišljene ratom uspostavljene društvene maske. Također je bilo govora o tome kako su neke od tih društvenih maski u ratnom vremenu zasigurno imale stvaran razlog postojanja – da bi se vremenom degenerisale do besmisla. Samo one generacije koji su bili aktivni sudionici jugoslavenske apokalipse mogu se u odnosu na te događaje društveno pozicionirati. Ako se uzme u obzir da je od tada prošlo gotovo dva desetljeća, da sada žive punoljetni ljudi koji se čak i ne sjećaju rata, onda treba naglasiti sljedeće – ratne priče za čitavu novu generaciju mladih ljudi uopće ne trebaju biti društveno relevantne, odnosno, oni se u odnosu na te priče ne trebaju društveno pozicionirati.

do 5 godina zatvora), na misteriozan način prešao u ulogu osumnjičenog.

Sa druge strane, zahtev za upis Anarhosindikalističke inicijative u Registar sindikalnih organizacija podneli smo 29. juna 2010. godine i iako je zakonski rok za odgovor 15 dana, prošlo je više od godinu dana i još uvek nismo dobili nikakav odgovor. Isto tako, korišćene su sve moguće zakonske odredbe da bi se blokirao i otežao rad pravno registrovanog izdavačko-istraživačkog tela ASI, Centra za liberterske studije, koji je deo Međunarodne federacije centara za liberterske studije i dokumentaciju.

Uprkos represiji, Anarhosindikalistička inicijativa je nastavila, u okviru svojih mogućnosti, borbu protiv kapitalizma i države. Antimilitarizam je oduvek bio jedan od ugaonih kamena revolucionarnih radničkih pokreta, a revolucionarni sindikalisti su, istorijski gledano, bili najsvetliji primeri borbe protiv državnog varvastva i zločina oličenih u buržoaskim ratovima. U tom smislu, nema ničeg neobičnog u tome što je ASI tokom aprila 2011. godine pokrenula Anti-NATO kampanju (http://antinato.in.rs/), kao reakciju na informaciju da će u Beogradu od 13. do 15. juna biti održan najveći NATO skup u istoriji (prema zvaničnim informacijama, koje su dolazile iz NATO, ovaj skup bio je "ključna aktivnost u okviru Kampanje strateškog delovanja Vrhovne savezničke komande za transformaciju (SACT)"). Iako je ASI pokrenula kampanju, namera nam je od početka bila da Kampanja brzo preraste okvire naše organizacije, što se i desilo. Anti-NATO kampanja je postala nezavisna narodna platforma, bazirana na principima direktne demokratije i direktne akcije. Ona je okupljala sve one koji se sa progresivnih pozicija angažuju u borbi protiv militarizma i zločina NATO-a, jasno se distancirajući od šovinističkih i izolacionističkih kritika tog vojnog saveza.

Vrlo brzo nakon početka javnog rada Anti-NATO kampanje, početkom maja, postalo je očigledno da će srpska kompradorska buržoazija na najbrutalniji način pokušati da oteža i spreči njeno delovanje. Bilo je jasno da NATO, kao jedan od ključnih instrumenata globalnog imperijalističkog ugnjetavanja i kapitalističke eksploatacije, u Srbiji može u potpunosti da računa na podršku primitivnih, ali dovoljno efikasnih, represivnih aparata države Srbije. Aktivisti Anti-NATO kampanje su bili pod konstantnim policijskim pritiskom: privođeni su bez razloga i pozivani na zvanične i nezvanične informativne razgovore, tokom kojih im je prećeno masovnim hapšenjima. Policija je organizovano uklanjala plakate Kampanje koji su lepljeni na za to predviđenim mestima. Buržoaski mediji i novinske agencije su odbijali da na bilo koji način pomenu održavanje skupa ili omoguće informisanje širih slojeva populacije, u potpunosti skrivajući od javnosti činjenicu da će se jedan takav događaj uopšte održati u Beogradu. Visok nivo represije je doveo do toga da je Kampanja morala da otkaže organizovanje najavljenog međunarodnog kampa koji je trebalo da bude organizovan za antimilitarističke aktiviste iz čitavog sveta. Uprkos takvom pritisku, Anti-NATO kampanja je uspela da mobiliše određeni broj aktivista, u određenom obimu informiše javnost i učestvuje u artikulisanju kritike NATO okupljanja, koje je kasnije prihvaćeno i od strane drugih političkih subjekata u Srbiji.

Anti-NATO kampanja je odlučila da 12. juna održi prvi, od nekoliko predviđenih, protesta protiv najavljenog NATO skupa, ispred "Sava centra" u Beogradu. Sticajem okolnosti tog dana se u Sava centru održavala i sednica glavnog odbora Demokratske stranke – vladajuće partije čiji je član i Ministar odbrane Dragan Šutanovac, jedan od glavnih operativaca NATO saveza u Srbiji i formalni domaćin ovog skupa ratnih zločinaca iz čitavog sveta. Mediji i nacionalističke opozicione stranke su, kao sistemu prihvatljiva alternativa, nekoliko dana pred održavanje skupa ujedinile snage da bi se umanjio efekat Anti-NATO kampanje. Demokratska stranka Srbije (DSS), bivšeg premijera Vojislava Koštunice, čiji su predstavnici tokom perioda koji su proveli na vlasti učestvovali u različitim fazama približavanja Srbije i NATO, dva dana pred najavljeni protest Anti-NATO kampanje, pozvala je na svoj protest koji se održavao istog dana samo dva sata ranije, na drugom kraju grada. Mediji su zatim tu činjenicu iskoristili da ojačaju lažnu sliku o suprotstavljenosti liberalnih pro-NATO i nacionalističkih, nominalno, anti-NATO partija, otežavajući profilisanje progresivne levičarske anti-NATO pozicije. Plaćeni aktivisti DSS-a su se svojski potrudili da odrade svoj posao, širom grada prelepljujući većinu plakata koji su pozivali na protest Anti-NATO kampanje. DSS-ov protest je uz svu medijsku podršku, okupio manje od 500 ljudi, dok su najuočljiviji deo tog protesta bili pripadnici klerofašističke grupe "Obraz", koji su paradirali sa nacističkim plakatima iz drugog svetskog rata. Zanimljivo je da je javno policijsko prisustvo na tom protestu bilo minimalno, i da su policijski kontrolisane fašističke organizacije svoje aktiviste nakon skupa raspustile i sprečile bilo kakvo izbijanje incidenata.

Sa druge strane, na mirnom protestu Anti-NATO kampanje, koji je policija okružila čim se okupilo stotinak ljudi, demonstranti su vređani i bacani niz padinu, a od strane neidentifikovanih policajaca u civilu brutalno je uhapšeno čak osmoro učesnika skupa, od toga trojica članova Anarhosindikalističke inicijative. Šestorica uhapšenih, uključujući i hrvatskog državljanina Nikolu Vukobratovića, prebačeni su u policijsku stanicu Novi Beograd, gde im je određeno policijsko zadržavanje od 48 sati. Preostala dvojica odvedena su u policijsku stanicu u ulici 29. novembra. Jedan od njih je ubrzo pušten, a drugi, Ratibor Trivunac, je po

hitnom postupku osuđen na 15 dana zatvora i odmah poslat na izdržavanje zatvorske kazne u KPZ Padinska Skela. Protiv Trivunca i šestorice zatvorenih na Novom Beogradu pokrenuti su krivični postupci za "ometanje službenog lica u obavljanju dužnosti", dok je protiv jednog od njih, člana Anarhosindikalističke inicijative, Koste Ristića, čak pokrenut krivični postupak za "napad na službeno lice", iako se na video snimku događaja jasno vidi da se upravo prema njemu policija najbrutalnije ponašala. Istaknimo da je i prekršajni postupak u kojem je sudio sudija Goran Milutinović u potpunosti namešten i neutemeljen čak i u buržoaskom pravu. Inače Milutinović je isti onaj koji je dve godine ranije osudio Trivunca na deset dana zatvora, u maju 2009, zbog javnog spaljivanja američke zastave prilikom posete američkog potpredsednika Džozefa Bajdena Srbiji. Iako je protest protiv NATO skupa najavila i organizovala Anti-NATO kampanja, Trivunac je optužen da je protest organizovao "kao aktivista organizacije 'Anarhosindikalistička inicijativa'", te da je prilikom učestvovanja u skupu načinio i prekršaj "remećenja javnog reda i mira". "Dokazi" za ove optužbe su nađeni u lažnom svedočenju policijskih službenika Odeljenja za javni red i mir Policijske Uprave za grad Beograd, Dejana Vasića i Saše Todorovića, koji je protiv Trivunca svedočio u vidno alkoholisanom stranju.

Ovaj protest i represija nad učesnicima u njemu, ne samo što dokazuje kontinuiranu represiju koju država Srbija sprovodi protiv revolucionarnog pokreta u Srbiji, već pokreće i bitna pitanja povodom kojih će se u narednom periodu svakako voditi bitke – pitanje prava na slobodno okupljanje građana, sprečavanje policije da se u takve skupove infiltrira i na njima deluje u civilu i bez identifikovanja, itd. Trivunčeva žalba je, jednako pravno nezadovoljavajućim obrazloženjem Višeg prekršajnog suda u Beogradu, odbijena 20. juna, i on je izdržao kaznu od 15 dana, dok se očekuje dalje sprovođenje krivičnih postupaka protiv privedenih na protestu.

Odmah nakon razbijanja protesta i hapšenja aktivista jedan deo buržoaskih medija, potpomognutih državnim ekspertima, krenuo je u otvoreni medijski linč Anarhosindikalističke inicijative i njenih članova. U napadima je prednjačio tabloidni list Blic, neformalni bilten vladajućih partija, koji je u dva teksta, "Lider srpskih anarhista iza rešetaka" (15. 6. 2011) i "Bratska veza anarhista na Balkanu" (17. 6. 2011) plastično demonstrirao kako izgledaju naručeni policijski tekstovi. Oba teksta je pisao "novinar" Vuk Z. Cvijić, koji je u javnosti od ranije označen kao saradnik vojnih obaveštajnih službi. Prvi, kraći tekst, pored besmislenog naslova kojim se Trivunac označava kao "lider" srpskih anarhista, ističe se činjenicom da je tri četvrtine teksta o hapšenju Trivunca na Anti-NATO protestu posvećeno "podsećanju" na slučaj Grčke ambasade i zloslutnom najavom skorog donošenja presude Apelacionog suda. Drugi, duži tekst skoro je u potpunosti sklopljen od delova raznih polupismenih i faktografski netačnih tekstova koji su izlazili u domaćoj štampi u proteklih nekoliko godina. Ovaj novinarski Frankenštajn u kome se sa šovinističkih pozicija ukazuje na saradnju i povezanost anarhosindikalista u Srbiji, Hrvatskoj i regionu, dobio je svoje mesto na naslovnoj strani Blica. U zaključku teksta ponovljen je poziv Apelacionom sudu da obori oslobađajuću presudu Beogradskoj šestorki. No, napadi na ASI nisu dolazili samo iz pera režimskih novinara: Jovica Trkulja, profesor Pravnog fakulteta je u Beogradu 22. juna kao "predstavnik stručne javnosti", na javnoj raspravi u Ustavnom sudu o zabrani desničarskih organizacija, "anarhosindikat" stavio u istu ravan sa klerofašističkom organizacijom "Obraz", koristeći izlizanu floskulu o "ekstremnim grupama". Samo nekoliko dana nakon izlaska Ratibora Trivunca iz zatvora, Beogradska šestorka i njihovi pravni zastupnici iz medija saznaju da je došlo do onoga što je najavljivano u policijskim tekstovima u "Blicu".

Nemamo nameru da tražimo sažaljenje i naričemo nad situacijom u kojoj se naša organizacija nalazi. Od prvog dana naše aktivnosti, svesni zadatka koji smo pred našu organizaciju stavili, bili smo spremni na drastičnu represiju. Cilj ovog saopštenja je da obavesti domaću i stranu javnost o nastavku i modelima represije koju država Srbija sprovodi protiv slobodarskog pokreta, kao i da onima koji tu represiju sprovode, ali i čitavoj radničkoj klasi i svim eksploatisanima saopštimo da nas takvo ponašanje neće uplašiti niti zaustaviti.

Anarhosindikalistička inicijativa, i naša Internacionala – Međunarodno udruženje radnika i radnica, kao i čitav slobodarski i revolucionarni pokret u svetu, sa pažnjom prati nastavak pravne i svake druge represije nad našim članovima. Shodno tome, obaveštavamo nadležne da ćemo u slučaju daljeg nastavka represije ponovo pokrenuti kampanju, u Srbiji, ali i u čitavom svetu, protiv bahatog i represivnog proganjanja naših aktivista i naše organizacije.

Zahtevamo obustavljanje svih montiranih procesa protiv članova Anarhosindikalističke inicijative!

Zahtevamo prekid represije nad sindikalnim pokretom u Srbiji!

U Beogradu, 21. jula 2011.

Sekretarijat Anarhosindikalističke inicijative,
sekcije Međunarodnog udruženja radnika i radnica

Na mirnom protestu protiv održavanja NATO konferencije u Beogradu, koji je održan 12. juna sa početkom u 18 časova kod Sava Centra, u organizaciji Anti-NATO kampanje, kome je prisistvovalo oko 100 ljudi, policija je vređala i bacala ljude niz padinu, a brutalno je uhapšeno čak osam mirnih demonstaranata. Šestorica uhapšenih, od kojih je jedan hrvatski državljanin, prebačeni su u policijsku stanicu Novi Beograd gde im je određeno policijsko zadržavanje od 48 sati. Preostala dvojica odvedena su u policijsku stanicu u ulici 29. novembra, od kojih je jedan ubrzo pušten, a drugi, Ratibor Trivunac, po hitnom postupku osuđen na 15 dana zatvora i odmah poslat na izdržavanje zatvorske kazne u KPZ Padinska Skela.

Protiv šestorice zatvorenih na Novom Beogradu pokrenuti su krivični postupci za „Ometanje službenog lica u obavljanju dužnosti“, dok je protiv jednog od njih, Koste Ristića, čak pokrenut krivični postupak za „Napad na službeno lice”, iako se na snimku jasno vidi da se prema njemu policija najbrutalnije ponašala. Naime, više pripadnika interventne policije ga je oborilo i vuklo po ulici, a jedan inspektor u civilu pokušavao je da ga saplete i šutne.

Jasno je da ne postoje elementi ni jednog od

navedenih krivičnih dela koja se uhapšenima stavljaju na teret. Sa druge strane, smatramo da je došlo do zloupotrebe službenog položaja i prekoračenja  službene dužnosti od strane postupajućih policajaca.

Nikolu Vukobratovića, državljanina Hrvatske, koji je u trenutnku privođenja mirno sedeo na zemlji, Prvo Osnovno tužilaštvo u Beogradu stavilo je pred izbor: ili će mu biti određen jednomesečni pritvor u paklu Centralnog zatvora u Beogradu ili će uplatiti 50.000 dinara na racun Gradskog sekretarijata za zdravstvo. Aktivisti Anti-NATO kampanje suočeni sa nemilosrdnom ucenom pravosudnih organa, prikupili su traženi iznos i uplatili ga, nakon čega je Nikola Vukobratović oslobođen i vraćene su mu putne isprave, tako da je ubrzo napustio Srbiju.

U montiranom ekspresnom sudskom procesu, bez učešća svedoka odbrane, a na osnovu lažnog svedočenja pripadnika MUP-a, Ratibor Trivunac osuđen je na 15 dana zatvora zbog organizovanja neprijavljenog skupa. Budući da se Trivunac u periodu pre protesta nalazio u Makedoniji, odakle se vratio na dan održavanja skupa, jasno je da je terećenje njega za organizovanje skupa potpuno besmisleno.

Policija već mesec dana zastrašuje i na različite načine vrši pritisak na aktiviste Anti-NATO kampanje, zato što državi ne odgovara autentično samostalno narodno organizovanje. Toleriše se samo organizovanje u unapred zadatim okvirima, koji su dobro uklopljeni u sistem. To se najbolje vidi iz činjenice da su istog dana na skupu u organizaciji DSS-a paradirali članovi klerofašističke organizacije Obraz, a da su se dan kasnije članovi SRS na protestu ispred Predsedništva koškali sa policijom, ali da niko od njih nije uhapšen, a da je policija nasrnula na nenasilne učesnike mirnog skupa u organizaciji nezavisne Anti-NATO kampanje, uhapsila osam ljudi i pokrenula krivične postupke.

Pošto nisu uspeli da nas spreče da se nezavisno organizujemo, pokušali su da kroz vrlo ozbiljno organizovanu medijsku blokadu spreče da do javnosti dopru ionformacije o delovanju Anti-NATO kampanje, ali sada, zahvaljujući snimcima koje su načinili aktivisti Anti-NATO kampanje celokupna javnost je svedok državne represije i policijske brutalnosti.

Poštovani gospodine Predsedniče, Vaša Ekselencijo,

Pre svega, dozvolite mi da izrazim poštovanje prema vašem posvećenom radu koji je ključni faktor u procesu približavanja Republike Srbije članstvu u Evropskoj Uniji. Uveravam vas da to poštovanje dele svi odgovorni građani moje zemlje koji žele dugotrajne harmonične odnose Mađarske i Srbije.

Kao predstavnica Odbora za ljudska prava u Parlamentu Mađarske i parlamentarne grupe Politika može da bude drugačija, htela sam da vam na Dan ljudskih prava poželim puno uspeha u vašem radu. Sigurna sam da ste kao nekadašnji studentski aktivista koji je hapšen

zbog podizanja glasa protiv kršenja ljudskih prava i sada posvećeni ideji univerzalnih prava u podjednakoj meri kao i bilo koji sadašnji aktivista bilo gde u svetu.

Zato sa punim poštovanjem želim da skrenem vašu pažnju na sudbinu petorice državljana Republike Srbije mađarske nacionalnoisti iz Temerina, koji su osuđeni na nerazumno duge zatvorske kazne za učestvovanje u pokušaju ubistva Zorana Petrovića. Ne želim da na bilo koji način poreknem stravičnu prirodu njihovog zločina, kao ni moralnu i zakonsku odgovornost za učestvovanje u fizičkom napadu. Ja sam ipak, kao i mnogi drugi stručnjaci iz oblasti ljudskih prava, uverena da su kazne na koje su osuđeni veoma neproporcionalne. Nadam se da nećete shvatiti kao neprimereno ako podsetim Vašu Ekselenciju da je Biljana Plavšić za zločine protiv čovečnosti osuđena na 11 godina zatvora, što je jednako najkraćoj kazni u slučaju Temerin. Sa poštovanjem

vas molim da uzmete ove činjenice u obzir, kada i ako ovaj slučaj dođe do vas i vaših predsedničkih ovlašćenja.   

Iskreno želim da slučaj mladića iz Temerina više ne bude kontroverzno pitanje i da oni koji su odslužili pravedne kazne za svoja dela mogu da nastave sa svojim životima. Sa ovom velikom nadom ostajem

Iskreno Vaša

Timea Szabo

Potpredsednica parlamentarnog Odbora za ljudska prava, nacionalne manjine i građanska i verska pitanja

Ovo je jedan od prvih programa nove Ustanove kulture "Parobrod" osnovane na predlog Liberalno-demokratske partije.³ Iako se u medijima najavljuje kao prva institucija kulture Opštine Stari grad , "Parobrod" je zapravo nastao na temeljima prethodne, dugogodišnje ustanove kulture na toj istoj opštini. Centar za kulturu „Stari Grad“, iako sa mnogobrojnim budžetsko-birokratskim problemima sa kojima se suočava većina ustanova kulture ovog profila bila je aktivna i referentna kulturna institucija u Beogradu.U okviru Centra smo, početkom 2006. godine, pozvani od strane tadašnje direktorke Ljubice Beljanski Ristić da u okviru programa Forum mladih pokrenemo  vizuelni program, čime je oformljen projekat Kontekst galerija. Od druge polovine 2009. godine susretali smo se sa izvesnim problemima vezanim za mogućnost realizacije naših programa u ovoj instituciji dok je paralelno počinjao proces pregovora vezan za njenu buduću transformaciju. Nakon formiranja UK „Parobrod“ pritisci u vidu zahteva za oslobađanjem prostora korišćenih za rad, kao i odbijanja komunikacije od strane nove uprave doprineli su donošenju naše odluke da prekinemo sa daljim radom u ovom prostoru. Odluka o prestanku rada Kontekst galerije još više je određena našim neslaganjem sa politikom koju predstavlja nova ustanova kulture.

U ovom tekstu bavimo se kritičkom analizom koncepta Nove kulturne politike koja se sprovodi danas u Srbiji. Ova kulturna politika deo je širih procesa koji su u Evropi na snazi još od početka devedesetih godina 20. veka. Takođe, ona je i deo politike evropskih integracija, uvođenja neoliberalnog kapitalizma u Srbiji (tj. u čitavoj Istočnoj Evropi) kroz koju se uspostavljaju i savremeni kolonijalni odnosi. Analizirajući programski dokument Nove kulturne politike, projekat  Beograd 2020 i programe „Parobroda“u kontekstu pomenutih procesa, možemo jasno da uočimo koliko su oni bazirani na neoliberalnoj logici koja kulturu vidi jedino kao polje za ostvarivanje profita. Polazimo od političko-ekonomskog koncepta monopolske rente koji Dejvid Harvi (David Harvey) primenjuje na logiku savremene kulturne proizvodnje, kao i od njegove analize gradova kao urbanih mašina. Zatim se nadovezujemo na tezu Mateo Paskvinelija (Matteo Pasquinelli), po kojoj je odnos između kolektivnog simboličkog kapitala i postfordističke ekonomije zapravo parazitska eksplatacija nematerijalnog sektora od strane materijalnog i koju primenjujemo na analizu proizvodnih odnosa u oblasti kulture danas u Srbiji. Smatramo da potencijal za repolitizaciju savremene kulturne produkcije postoji, on se nalazi unutar sistema, i bazira se na napadu na urbanu mašinu.

Kreativni zombiji

Srbija je već skoro čitavu deceniju deo širih procesa koji se dešavaju u Evropi od 1989. godine. Nakon uvođenja tzv. demokratskih promena koje su na snazi od 2000. godine, srpska vlada se sa manje ili više intenziteta bori da ispuni sve zahteve i zadatke nametnute u okviru procesa evropskih integracija. Kolonijalni odnosi koji ih prate ne produkuju se  samo iz ekonomskih razloga i osvajanja novih tržišta, već se tiču i kontrole znanja, istorije, sećanja, kulture, subjektivnosti, itd. Neoliberalni kapitalizam je samo jedna od mnogih komponenti savremene kolonijalnosti u kojoj akumulacija kapitala ima prednost nad ljudskim životom.

Kako bi kritički analizirali pomenute globalne procese i njihov odnos prema lokalnom političkom i ekonomskom razvoju kao i mesto kulture u tim odnosima, pozvaćemo se na Dejvida Harvija i njegov tekst  The Art Of Rent. U ovom tekstu Harvi koristi koncept monopolske rente koji  pozajmljuje iz političke ekonomije i koji koristi u pojašnjavanju ovih odnosa. Iako je pitanje osvajanja monopolskih renti vrlo kompleksno i tiče se analize sveukupne savremene kapitalističke proizvodnje, u pomenutom tekstu Harvi se fokusira na samo jedan njen aspekt i to onaj koji se odnosi na kulturu kao društveno polje koje je sve više upetljano u borbu za dobijanje monopolskih moći.

U logici savremenog urbanog preduzetništva, tzv. urbanih mašina i procesima koji dovode do stvaranja monopolske rente, Harvi prepoznaje moć kolektivnog simboličkog kapitala koje svaka urbana sredina, grad, država, regija, itd, ima, kao i ulogu oznaka različitosti baziranih na kategorijama poput jedinstvenosti, posebnosti, autentičnosti, specifičnosti, a koji se najbolje mogu artikulisati kroz kulturnu produkciju. Ovakvo urbano preduzetništvo postalo je važno kako na nacionalnom tako i na internacionalnom nivou; u njemu se različiti činioci međusobno povezuju u cilju stvaranja monopolske rente. U ovakvim upravljačkim sistemima važan društveni segment čini kreativna klasa čiji pripadnici međusobno dele zajedničke ideale koji počivaju na kategorijama kreativnosti, individualnosti, različitosti, itd. Njihova najveća zasluga je u tome što proizvode kreativnu vrednost u različitim industrijama (od visoke tehnologije do umetnosti).Kako se kreativnost vrednuje sve više i više u različitim društveno-ekonomskim sferama, značaj ove kategorije raste a sama klasa se širi.

Rad kreativne klase usko je povezan i sa konceptom nematerijalnog rada koji se tiče novih formi organizovanja kapitalističke proizvodnje. Specifičnost postindustrijskih ekonomija vidljiva je upravo u formi ovakve nematerijalne proizvodnje; audiovizuelna produkcija, marketing, moda, dizajn, upravljanje teritorijom, itd, su definisane novim oblikom odnosa između proizvodnje sa jedne strane i tržišta ili potrošača, sa druge. Analizirajući nove odnose koji se uspostavljaju između kapitalističke proizvodnje i potrošnje, Mauricio Lazarato (Maurizio Lazzarato) uvodi pojam komunikacije, kako bi definisao pomenute odnose. Komunikacija u tom slučaju deluje kao interfejs koji pregovara realni društveni proces između proizvodnje i potrošnje. Takav nematerijalni rad proizvodeći društvene odnose proizvodi i nove subjektivnosti kao i ideološki kontekst u kome se takva subjektivnost ostvaruje i reprodukuje. Kako vidimo od Lazarata, upravo ovakva proizvodnja subjektivnosti teži da bude instrument društvene kontrole u cilju stvaranja (postindustrijskog) apolitičnog društva aktivnih potrošača.

Iako se jedna od ustaljenih i dominantnih definicija kreativnih industrija odnosi na oblik eksploatacije individualne intelektualne svojine, u svom tekstu Immaterial Civil War, Mateo Paskvineli se koncentriše na istraživanje kolektivne dimenzije stvaranja vrednosti koja stoji iza svake kreativnosti. Dakle, svaki nematerijalni objekt (ideja, brend, događaj,  ...) se, po Paskvineliju, bazira na eksploataciji kolektivnog simboličkog kapitala, a njegova se vrednost reprodukuje širenjem, diseminacijom i međuzavisnošću. Paskvineli polazi od Harvijeve teze: svaki nematerijalni prostor ima svog materijalnog parazita. Šta to u realnosti znači? To znači da u stvaranju kolektivne simboličke vrednosti učestvujemo svi mi, stanovnici/ce određenog regiona, urbane sredine, gradske opštine, itd; slučajni prolaznici/ce, stranci/kinje, radnici/ce, migranti/kinje, pripadnici različitih klasa, rasa i roda, svi oni drugi/e, nevidiljivi/e, marginalizovani/ne...koji upravo svojom prošlošću, sadašnjošću i budućnošću, utiču na stvaranje tih oznaka različitosti i jedinstvenosti toliko potrebnih kapitalu za kreiranje monopolske rente. Međutim, ono što se dešava u neoliberalnoj ekonomiji, to jest, kognitivnom kapitalizmu, jeste paralelna eksplatacija kolektivnog simboličkog kapitala od strane

 nekolicine, tzv. kreativne klase, tj. kreativne industrije koja opštu društvenu kreativnost  komodifikuje, pretvara je u brend koji dalje služi za ostvarivanje monopolske rente. Stoga kreativnu klasu Paskvineli definiše kao  parazitski simulakrum društvene fabrike koja je odvojena od prekarijata i pridodata višoj klasi a čija se kreativnost dalje eksploatiše od strane  multinacionalnih kompanija ili pak malog ali moćnog segmenta lokalne upravljačke elite. Formirani u okviru neoliberalnih proizvodnih procesa, ove individue najčešće nemaju svest o pripadnosti nekoj klasi. U Beogradu je ova klasa promovisana i reprezentovana kroz  Savet za medije, kulturu i kreativnu industriju u kome je "oko stotinu kreativaca Beograda, različitih profila iz oblasti umetničkog delovanja, ljudi koji, zapravo, nisu političke ličnosti." Ukoliko nisu političke ličnosti, da li su onda kreativni zombiji?

Urbana mašina

Iako su ovi procesi o kojima pomenuti autori pišu postojali u Srbiji i ranije, njihova svesna artikulacija i aproprijacija od strane urbane mašine Beograda danas postaje očigledna. Jedan od simptomatičnih projekata koji reflektuje pomenute procese u našem lokalnom kontekstu je  Beograd - kulturna prestonica Evrope 2020. Kompleksni odnos između lokalnih inicijativa i globalnih pojava, zatim sinergija državne vlasti, civilnog sektora i privatnih interesa glavni su činioci koji dovode do promena u lokalnoj konfiguraciji i stvaranja mogućnosti za monopolsku rentu. Na internet prezentaciji ovog projekta, u samom pojašnjenju  koncepta Evropske prestonice kulture kaže se: „(...) Poslednjih godina dobijanje položaja Evropske prestonice kulture postaje velika prestiž, ali i sredstvo za veoma brz i sveobuhvatan razvoj izabranog grada. (...) Poslednjih godina došlo je do promena, pa se status grada – prestonice evropske kulture sve više koristi kao način oživljavanja kulturnog i svekolikog života u gradu. Upravo poslednjih godina izbor grada za počasno zvanje sve više se povezuje sa povoljnim privrednim i društvenim ishodima koji nastaju sa oživljavanjem kulturnog života i svim delatnostima koje su sa tim povezane (turizam, ugostiteljstvo, usluge, saobraćaj).“

Dakle, prvi korak u formiranju monopolske rente jeste prepoznavanje i stavljanje u pogon kolektivnog simboličkog kapitala kao i stvaranje kategorija različitosti. Beograd je predstavljen kao grad koji je: „(...) Rušen više puta od bilo kog drugog grada, on se neumorno dizao iz pepela, menjajući svoj vidljivi oblik. Ali nikad nije promenio svoj unutrašnji, specifični istinski ’duh grada’, svoj beogradski stil života. Njega karakteriše šarm, vedrina, gostoljubljivost i večni optimizam. Neopterećen predrasudama ma koje vrste, Beograd ne pripada jednoj ideologiji, naciji i religiji, ne gleda u pasoše ili boju kože svojih posetilaca, ne robuje stereotipima bilo koje vrste.(...) Posledica tog ambijenta je ideja Beograd 2020 ili ’beogradska trka života’ u oblasti  kulture i zamisao o Beogradu kao Evropskoj prestonici kulture“. Dalje u tekstu se i pojašnjava potreba za isticanjem pomenutih specifičnosti: „Da svoju sredinu učini prepoznatljivom u svetu; da promeni ružnu sliku o svom narodu, da pokaže svoju posebnost, bogatstvo duha, tradicije, umetničkih potencijala i kreativnosti“. Na koji se način od kulturne produkcije može doći do kasnijeg ostvarivanja profita možemo uočiti i u intervjuu jednog od čelnih ljudi ovog projekta: "Kultura i umetnost najbolji su afirmatori društvenog razvoja(...) Ovaj projekat doneće Beogradu veliku korist na kulturnom, socijalnom i ekonomskom planu. To je jedinstvena prilika da se naš grad obnovi, unapredi njegov imidž, kako bi u okviru evropskog kulturnog kruga postao poznat i upečatljiv i na internacionalnoj skali. Realizacijom ovog projekta želimo da Beogradu obezbedimo preporod na kulturnom, infrastrukturnom i ekonomskom planu(...) I treća, dugoročna dobit je: povećanje obima spoljnih i unutrašnjih investicija, proširenje kulturne industrije, stvaranje ambijenta atraktivnog za biznis, visoko-stručne kadrove. Izveštaj konsultantske agencije ’Palmer-Rae’, zvaničnog predstavnika Evropske komisije, govori da se na jedan uloženi evro u evropsku prestonicu, gradu vrati od osam do deset evra."

Na koji način lokalna tradicija i kultura, njihovo izmišljanje i oživljavanje, mogu biti iskorišćeni za ostvarivanje ili potvrđivanje monopolske pozicije može se videti i iz projekta Beogradizacija Beograda, koji se realizuje paralelno sa projektom Beograd 2020. U julu 2010. godine potpisan je protokol između Grada Beograda i Naftne industrije Srbije (NIS) o "(...) strateškom delovanju u oblasti kulture", čime je i započet projekat Beogradizacija Beograda. Na promociji ovog projekta gradonačelnik Beograda je istakao: "(...) Obnovićemo stari Beograd na nekim mestima u gradu. Dočekivaćemo turiste na pristaništu sa našim folklornim umetničkim društvima, akcija će biti i na bazenima, pijacama, trgovima, svuda". Tom prilikom generalni direktor NIS-a, Kiril Kravčenko je potvrdio da je ulaganje u kulturu jedan od strateških ciljeva kompanije na čijem je čelu: “Ubeđeni smo da Beograd 2020. godine može postati kulturna prestonica Evrope, ali želimo i da se ostali gradovi Srbije kandiduju za ovu titulu”.Ukoliko imamo u vidu da je NIS „najveća privatna kompanija“ koja posluje u Srbiji i ima veoma široku mrežu poslovnih interesa može nam biti jasnije na koji način se strateško ulaganje u kulturu poklapa sa monopolskom pozicijom.  

Sve ove mantre kojima nas bombarduju čelni ljudi pomenutih projekata, poput onih o Beogradu bez „predrasuda ma koje vrste", gradu koji "ne pripada" ni "jednoj ideologiji, naciji i religiji, ne gleda u pasoše ili boju kože svojih posetilaca, ne robuje stereotipima bilo koje vrste", samo su puke floskule koje služe kreiranju kategorija jedinstvenosti. One se koriste i za potrebe procesa evropskih integracija, za nominalno sprovođenje ljudskih prava i tolerancije, kao i procesa kulturalizacije društva u cilju stvaranja apolitičnih subjekata dominantne ideologije. Međutim, mnogobrojni primeri iz naše realnosti, poput rušenja i ograđivanja romskog naselja pored „Belville-a“ (ali i mnogih drugih primera rasističkog nasilja nad Romima i Romkinjama), različitih homofobičnih napada na pripadnike i pripadnice različite seksualne orijentacije, napadi na aktiviste i aktivistkinje kao i na strane državljane, potvrđuju da su svakodnevica koja se ne samo toleriše već i promoviše u našem društvu.

Despoti prosvetiteljstva

Analizirani projekat Beograd kulturna prestonica Evrope 2020, kao inavedeni programi nove Ustanova kulture Parobrod, samo su simptom jedne šire ideologije čije ključne postavke manifestnog karaktera možemo pronaći u već pomenutom tekstu pod nazivom  Osnovi nove kulturne politike, čiji je autor Nenad Prokić, narodni poslanik, član Odbora za kulturu u Narodnoj skupštini Liberalno demokratske partije. Ovaj tekst je integralni deo dokumenta Dogovor za budućnost, Beograd kulturna prestonica Evrope 2020 koji je iniciran od strane Saveta za kulturu, medije i kreativnu industriju Liberalno demokratske partije.

Cilj nove kulturne politike, kako možemo pročitati iz navedenog teksta, jeste celokupna promena dominantnog kulturnog modela u Srbiji i uspostavljanje novog, koji će se bazirati na naprednim evropskim vrednostima, ali će ipak i dalje negovati ono plemenito u lokalnoj kulturnoj tradiciji. U tekstu se ističe: ”(...) Posao koji predstoji je obezbeđivanje kulturnih komponenti koje se koriste u konstruisanju strategija delovanja koje će promeniti društvo i učiniti većinu ljudi u njemu srećnim. U okviru tog posla dobro je podsetiti se recepta koji je stvorio najuspešnija društva na planeti. On je veoma jednostavan: prvorazredni biraju prvorazredne, drugorazredni biraju trećerazredne, samo najbolji biraju bolje od sebe(...)”. I dalje: “(...) Predlažemo zato osnove nove kulturne politike, koja ima za cilj kreiranje fizionomije kulturnog građanina koji stoji kao najsnažniji temelj celog društva u kojem se poštuju ljudska prava, obraća pažnja na međunarodne obaveze i vodi računa o svojoj prirodnoj okolini(...)”.

Vizija te nove kulturne politike se možda najbolje može sagledati u sledećim rečima: ”(...)Konačno, čitavo društvo u svim svojim segmentima, biće u prilici da prožme sve svoje kriterujume blagotvornim uticajem tako stvorenog novog kulturnog modela. Zdravi kulturni modeli su uvek bili temelj procvata civilizacije i pojedinih društava u njoj, kao što su i nakazni modeli bili uzrok njihove propasti. Umesto političkih despota, pronađimo u svima nama despote prosvetiteljstva i napretka. Ništa manje neće biti dovoljno za oporavak urušenog srpskog društva i za njegovo uspešno uključivanje u evropsku porodicu(...)”.

Iako u samom tekstu autor daje nešto preciznija određenja vezano za pomenutu dihotomiju zdravi kulturni modeli vs. nakazni kulturni modeli, u smislu nasleđenog etno-nacionalističkog obrazca, naspram iskrenog, srećnog i po recepturi najuspešnijih društava (čitaj: evropskih) kulturnih modela, ne možemo da se otmemo utisku koje ovakva

podela na zdravu i nakaznu kulturu izaziva. Samo jedan od primera u istoriji 20. veka koji je proizvodio takav diskurzivni okvir je izložba pod nazivom Entartete Kunst (Izopačena umetnost) koju je u Minhenu organizovao 1937. godine nacistički režim u cilju diskvalifikovanja nakaradne i dekadentne umetnosti nasuprot one afirmativne, prave, nemačke.

Ovakva, slobodno možemo reći fašistička terminologija (zdrava vs. nakazna kultura;  kreiranje fizionomije kulturnog građanina; podela na prvorazredne, drugorazredne, trećerazredne i najbolje; itd) u velikoj meri je ogledalo stanja koje nalazimo unutar tvrđave Evrope koje je zasnovano na procedurama uključivanja i isključivanja, zatim ukidanja granica sa jedne strane (radi obezbeđivanja nesmetanog cirkulisanja kapitala) dok se sa druge, one neprekidno reprodukuju na drugim nivoima (siromaštvo, rasizam, patrijarhat, itd.).  

Jedan od ciljeva nove kulturne politike koji se navodi u tekstu odnosi se i na pitanje tržišta kao mesta samoregulacije potreba za proizvodima kulture: „Tehničko uvođenje neprestane konkurencije, stalno poređenje dometa i mogućnosti svih aktera u okviru tržišta, automatski uspostavljenog za sve samim odustajanjem od stalnog favorizovanja pojedinih“. Međutim, kako možemo pročitati kod Harvija, radi se o strukturalnoj dinamici savremenog kapitala, prožetog kontradikcijama, od kojih se jedna odnosi na neminovnost tržišne kompetitivnosti koja vodi ka njegovoj monopolizaciji. U Srbiji, vladajuće strukture uveliko rade na uspostavljanju monopola nad kulturnom produkcijom i kontrolisanjem simboličkih sadržaja. Iako se u tekstu pominje „sprečavanje stvaranja miljenika aktuelne političke nomenklature“ vrlo je očigledno da u preraspodelu resora među političkim partijama ulazi i kultura čime se obezbeđuje kontrola nad njenim institucijama i uspostavlja dominacija ideologije na vlasti.

Repolitizacija savremene kulturne produkcije
Svi navedeni procesi dovode do pacifizacije i profesionalizacije kulturne produkcije koja za posledicu ima neutralizovanje njenog antagonističkog političkog potencijala. To je slučaj i sa novom Ustanovom kulture „Parobrod“. Kolektivni simbolički kapital ovog prostora proizvodio se kroz funkcionisanje Centra za kulturu „Stari Grad“i prethodnog Narodnog univerziteta koji su bili deo šire mreže javnih institucija  koje su delovale u polju kulture i obrazovanja. One su zasnovane na principima samoupravnog socijalizma SFR Jugoslavije i njene politike permanentnog obrazovanja.   

Različiti aspekti istorije i politike Centra za kulturu „Starigrad“delimično su formirali i naš rad u okviru Kontekst galerije. Pre svega govorimo o formi i metodologiji našeg rada (kolektivni rad, interaktivnost,  radioničarski pristup, eksperimentalnost, itd) ali delom i o samom sadržaju (saradnja sa subjektima marginalizovanim i isključenim od strane hegemonog sistema). Tokom vremena, naše stavove i programe smo  radikalizovali, u skladu sa lokalnim i globalnim političkim, ekonomskim i društvenim transformacijama, u pokušaju repolitizacije lokalne kulturne produkcije i reprodukcije levih ideja koje su danas potpuno marginalizovane.